Het bouwjaar

De Grauwe Beer moet gebouwd zijn in 1614 te Zaandam. Verschillende geschiedschrijvers noemen het jaartal 1604 als bouwjaar alsmede de molen zelf die achterop de kap 'anno 1604' heeft staan. Onder die geschiedschrijvers niet de minste, bijvoorbeeld Pieter Boorsma. Inmiddels is bekend dat het jaartal 1604 pas op de kap is gezet toen de molen in Beesel kwam.
Over de vroege geschiedenis van de Grauwe Beer is weinig met zekerheid te zeggen. Toch wordt er tegenwoordig meer rekening gehouden met het bouwjaar 1614, omdat de eerste windbrief (recht op wind) is uitgegeven in 1614 en omdat de Grafelijkheidsrekenkamer van Holland op 26 juni 1614 toestemming gaf voor de bouw van de molen. Dat er in 1604 op dezelfde plaats een houtzaagmolen is gebouwd is echter niet onmogelijk.

zaandam_picture2

 

Dit is apartementen complex 'De Factorij' aan de Westhaven in West-Zaandam. Hier stond de Grauwe Beer van begin 17e eeuw tot 1890. De Factorij dankt zijn naam aan de olierafinaderij van Pieter Bon die na de houtzaagaktiviteiten vanaf 1910 op dit perceel gevestigd was.

 Uit de octrooiaanvragen van de uitvinder van de houtzaagmolen, Cornelis Cornelisz. van Uitgeest, is op te maken dat houtzaagmolens vrijgesteld werden van het windrecht. In de 17e eeuw moest windrecht betaald worden aan de adelijke heer van het land. Bij het aflopen van de octrooien in 1610 verviel ook de vrijstelling. Om deze reden is het niet verwonderlijk dat er geen windbrief van de Grauwe Beer is van vóór 1610. Er bestaat geen enkele windbrief van een houtzaagmolen van voor 1610. Echter de windbrief van de Grauwe Beer dateert uit 1614. Indien de molen in 1604 gebouwd zou zijn zou er toen al 4 jaar windrecht betaald moeten zijn. Nu moest Sybrandsz , eigenaar van de molen, het dubbele aan windrecht betalen in 1614. Dit was 6 pond, terwijl de paltrokmolens in die tijd 3 pond mochten betalen. Of dit te maken heeft met de achterstand van enkele jaren of dat dit met de inrichting (4 tot 8 zaagramen) van de molen te maken heeft is niet duidelijk.
Cornelisz en Sybrandsz moeten elkaar gekend hebben. Waarschijnlijk heeft Sybrands een der eerste houtzaagmolens gekocht van Cornelisz. Sybrandsz ging deze uitvinding verder proberen te perfectioneren. "Dirck Sybrantsz. maackte een die ongelyck beter was met vier sagen, en vermeerderde tot de acht" Dit stond te lezen in een boek van H. Soeteboom uit 1657. Het betreft hier de Grauwe Beer. Dit werpt een bijzonder licht op de persoon Dirck Sybrandsz, maar zegt niets over het bouwjaar van de Grauwe Beer.

In het voorjaar van 1614 doet Dirck Sybrandsz een verzoek tot het oprichten van een houtzaagmolen. In dit verzoek gaat het vrijwel zeker om de Grauwe Beer. Op 16 juni 1614 kreeg de Grafelijksheidrekenkamer hiervoor een positief advies. Deze nam dat advies over en gaf toestemming voor de bouw op 26 juni 1614. Of hierbij een andere molen werd vervangen is niet duidelijk. Hiermee wordt het bouwjaar 1614 steeds aannemelijker als bouwjaar van de Grauwe Beer. Tegenwoordig wordt ook door de Zaanse geschiedkundige 1614 als bouwjaar aangenomen.
Hoe en of het mogelijk is geweest dat de molen werkelijk met 8 zaagramen gewerkt heeft is een beetje raadselachtig. Hierover zijn geen gegevens bekend tot op heden. Het geeft wel aan dat er mogelijk met de Grauwe Beer, als een van de eerste bovenkruier houtzaagmolens, geëxperimenteerd is en dat dat een eventuele herbouw rond 1719 noodzakelijk heeft gemaakt.

zaandam_picture4

Tekening van de Grauwe Beer als houtzaagmolen aan de Zaan

 

Herbouw

In het boek 'Het Dagverhaal van Aafje Gijsen" staat te lezen dat de Grauwe Beer in 1719 herbouwd is. Een bronvermelding staat er niet bij. Feit is dat de constructie van de molen die in 1981 werd afgebroken aan de Sint Anthoniusstraat in Beesel qua constructie niet uit 1614 kon komen. De molen had een gangbare Zaanse houtzaagmolenconstructie, die pas in de 18e eeuw zijn gebouwd. Één enkele krukas, waarvan de sporen nu nog in de Grauwe Beer zichtbaar zijn, dreef drie of vier zagen aan.
De zonen van Dirk Sybrandts kregen later nog een molen in hun bezit. Dit was paltrokmolen de Witte Beer.

Volgens de brandkroniek werd de Grauwe Beer in Juli 1834 door de bliksem getroffen, er was wel schade maar geen brand. Een roede werd verbrijzeld, aldus de brandkroniek.

Op 29 januari 1875 werd de brandverzekering van De Grauwe Beer, 'een bovenkruiter zaagmolen zonder snelraam en cirkuleerzaag', overgeschreven op naam van de Weduwe P. Noomen Jsz. De verzekerde waarde was f. 10.000,-. De dubbele houtschuur ten zuidoosten van de molen werd voor f. 750,- verzekerd en de dubbele houtschuur ten noordwesten van de molen werd ook voor f. 750,- in de polis opgenomen. Bovendien werd voor f. 500,- losse goederen en gereedschappen verzekerd.
Hoewel deze goederen en gereedschappen niet bij naam werden genoemd, ging het hier om zagen, bijlen, dollen en allerlei onderdelen van het gaandewerk, die in de molen aanwezig waren om zo onmiddellijk schades te kunnen herstellen. Uit allerlei notariële actes van molenverkopingen blijkt dat men hiervan grote voorraden in de molens had.

De weduwe P. Noomen Jsz was dus in 1875 eigenaresse, maar de molen werd geéxploiteerd door het bedrijf van overleden man de firma P. Noomen & Cie. De molen was dus particulier bezit en werd aan het bedrijf verhuurd. Dit was een constructie, die al eeuwen gebruikelijk was in de Zaanstreek.

Op 21 augustus 1875 werd de verzekering overgeschreven op naam van mejuffrouw E.M. Noomen. Kennelijk had de boedelscheiding van P. Noomen plaats gevonden. Op 19 april 1884 vond een nieuwe overschrijving van de polis plaats. Dit keer kwam De Grauwe Beer in handen van A.J. Willink uit Amsterdam. Deze verzekerde echter alleen de twee schuren, die bij de molen stonden voor een bedrag van f. 1500,-.
Op 29 januari 1885 bracht Willink echter ook de molen zelf weer onder via assurantiekantoor W. van Orden. De verzekerde waarde was inmiddels flink afgenomen. De molen werd voor f. 7000,- verzekerd. De schuren werden niet meer apart vermeld, zodat mag worden aangenomen dat deze in dit bedrag verwerkt zijn. De molen zou dan dus in waarde van 10.000 naar 6000 gulden verminderd zijn in nauwelijks een jaar tijd. Dit lijkt onwaarschijnlijk, maar ik denk dat dit een gevolg was van het feit dat de verzekeringen nooit onmiddellijk werden aangepast aan de actuele waarde. In deze periode werden in de Zaanstreek een paar verfmolens verkocht (Valk en Witte Veer in Zaandijk), waarbij bleek dat de waarde van de panden scherp gedaald waren. Dit had invloed op de verzekerde waarde van alle molens, die in de streek stonden. Het Papiermakerscontract - een grote onderlinge brandverzekering - verminderde de waarde van de verzekerde panden met 20 tot 25 procent.
De verzekering van De Grauwe Beer werd voor 42 maanden afgesloten met een stilzwijgende verlenging. Het gereedschap werd voor f. 500,- verzekerd. De premie bedroeg 2 1/4 procent.

Het bedrijf Pieter Noomen & Cie werkte ook met de bovenkruier De Eikenboom, die even ten zuiden van De Grauwe Beer stond op de plaats waar nu de oprit van de Prins Bernhardbrug in Zaandam is. Deze molen ging in 1887 over in handen van H.G.A. de Heus.

Onderzoek wordt nog voortgezet...

Bronnen
 
Ron Couwenhoven
Frans Rutten
Thijs de Gooijer
Gem. Archief Zaanstad
 
Literatuurverwijzing:
 
Duizend Zaanse Molens, Pieter Boorsma
 
nieuwe feiten over Zaanse molens, Ron Couwenhoven
www.duizendzaansemolens.nl
 

De Molens van Limburg, P.W.E.A. Van Bussel 1990
blz 482
 
Jaarboek Maas- en Swalmdal 2, W. Luys (1982)
"De beltkornemolen "De Grauwe Beer" blz. 92-114
 
Meer over houtzaagmolens:
Frans Rutten Leiden: www.houtzaagmolens.nl
 
De Nuttelycke vindinge van het houtzagen, Frans Rutten
(400 jaar houtzagen met de wind, TIMS Nederland Gild Fryske Mounders)


 

Over de vroege geschiedenis van de Grauwe Beer is weinig met zekerheid te zeggen. Toch wordt er tegenwoordig meer rekening gehouden met het bouwjaar 1614, omdat de eerste windbrief (recht op wind) is uitgegeven in 1614 en omdat de Grafelijkheidsrekenkamer van Holland op 26 juni 1614 toestemming gaf voor de bouw van de molen. Dat er in 1604 op dezelfde plaats een houtzaagmolen is gebouwd is echter niet onmogelijk.

Laatst aangepast op zaterdag 08 januari 2011 01:04